Rodzaje protez · 17 min czytania
Protezy kończyn dolnych. Rodzaje, budowa i dobór
Artur Wąsowicz · 2 października 2026
Proteza nogi nie jest jednym przedmiotem, tylko układem kilku części dobranych do kikuta i do człowieka, który na niej chodzi. Ten tekst porządkuje rodzaje protez kończyn dolnych według poziomu amputacji i opisuje, z czego się składają.
Zastrzeżenie: ten tekst porządkuje rodzaje protez kończyn dolnych. Nie jest doborem zaopatrzenia. O tym, jaka proteza pasuje akurat do Ciebie, rozstrzygasz razem z technikiem ortopedą w pracowni protetycznej.
Pytanie „jaką masz protezę?” słyszy prędzej czy później każda osoba po amputacji nogi. Odpowiedź rzadko mieści się w jednym słowie, bowiem proteza kończyny dolnej nie jest jednym przedmiotem. Jest układem kilku części dobranych do konkretnego kikuta oraz do konkretnego człowieka, który na niej chodzi. Może uzupełniać jedynie przednią część stopy, a może zastępować całą nogę razem z kolanem i stawem biodrowym.
Z tego powodu tę samą protezę da się opisać na kilka sposobów naraz. Mówimy o poziomie amputacji, o konstrukcji, o leju i zawieszeniu, o stopie protezowej, a w protezie uda także o kolanie. Każdy z tych opisów jest prawdziwy, tyle że żaden z osobna nie jest pełny.
Od czego zaczyna się podział
Najwięcej mówi poziom amputacji. To on przesądza o reszcie. Od niego zależy, które stawy i mięśnie zostały, a co za tym idzie, jakie funkcje proteza musi przejąć. Dwie osoby po amputacji na tej samej wysokości mogą jednakże chodzić na zupełnie różnych protezach, z innym lejem, innym zawieszeniem i inną stopą. Klasyfikacja protez kończyn dolnych nie jest więc zamkniętą listą, tylko kilkoma kryteriami, które na siebie zachodzą.
| Kryterium | Co opisuje | Przykłady |
|---|---|---|
| Poziom amputacji | wysokość, na której utracono część kończyny | stopa, staw skokowy, podudzie, staw kolanowy, udo, staw biodrowy |
| Konstrukcja | sposób zbudowania nośnej części protezy | skorupowa, modularna |
| Lej protezowy | połączenie kikuta z resztą protezy | kształt zależny od poziomu amputacji i stanu kikuta |
| Zawieszenie | utrzymanie protezy na kikucie | podciśnieniowe, z trzpieniem, z tuleją, anatomiczne |
| Stopa protezowa | kontakt z podłożem i praca w trakcie kroku | sztywna, jednoosiowa, wieloosiowa, dynamiczna |
| Kolano protezowe | prowadzenie i kontrola zgięcia | jednoosiowe, wieloosiowe, pneumatyczne, hydrauliczne, mikroprocesorowe |
| Etap zaopatrzenia | moment w procesie rehabilitacji | tymczasowa, ostateczna |
W tabeli celowo nie ma poziomu mobilności. Polskie przepisy wyróżniają cztery poziomy, od osoby poruszającej się po mieszkaniu przy kulach albo chodziku do osoby bardzo aktywnej, której proteza musi wytrzymać duże przeciążenia. Poziom mobilności opisuje jednak człowieka, a nie sprzęt.
Rodzaje protez według poziomu amputacji
Proteza w obrębie stopy
Amputacja w obrębie stopy obejmuje kilka różnych poziomów, od utraty palców przez amputację w stawie Lisfranca, czyli między kośćmi śródstopia a stępem, do amputacji w stawie Choparta, gdzie zostaje jedynie tylna część stopy. Im mniej stopy zostało, tym trudniej przetoczyć ciężar ciała od pięty do palców i tym więcej pracy musi wykonać zaopatrzenie.
Nie każda z tych sytuacji wymaga protezy przypominającej całą stopę. Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie wykazu wyrobów medycznych wydawanych na zlecenie wymienia protezową wkładkę do buta uzupełniającą stopę, jej odmianę wspomagającą odbicie oraz protezę uzupełniającą stopę. Przy niewielkiej amputacji dobrze dopasowana wkładka w zwykłym bucie potrafi wystarczyć.
Proteza w obrębie stawu skokowego
Po amputacji sposobem Syme'a albo Pirogowa zostaje całe podudzie, brakuje natomiast stopy razem ze stawem skokowym. Taki kikut zwykle może przyjmować ciężar ciała na samym końcu (mówi się wtedy o kikucie oporowym), co jest jego dużą zaletą. Ma też wadę, mniej oczywistą. Pod długim kikutem zostaje niewiele miejsca na stopę protezową, dlatego stosuje się stopy o niskiej wysokości zabudowy, a proteza w okolicy kostki bywa szersza niż zdrowa noga.
W rozporządzeniu, na które powołuję się wyżej, protezy ostateczne w obrębie stawu skokowego są rozróżniane według poziomu mobilności użytkownika.
Proteza podudzia
Proteza podudzia jest najczęstszą protezą kończyny dolnej. Użytkownik zachowuje własny staw kolanowy, więc proteza nie musi go zastępować i cała jej konstrukcja mieści się poniżej kolana: lej, zawieszenie, elementy łączące oraz stopa.
Własne kolano robi tu ogromną różnicę. Kontrolę nad zginaniem i prostowaniem ma mięsień, a nie mechanizm, dlatego chód po amputacji podudzia jest zwykle mniej męczący niż po amputacji uda.
Przepisy znają protezę tymczasową podudzia oraz protezy ostateczne skorupowe i modularne. Znają także wersję z tuleją udową i połączeniem w obrębie stawu kolanowego, stosowaną wtedy, gdy kikut jest bardzo krótki albo kolano wymaga dodatkowej stabilizacji.
Proteza po wyłuszczeniu w stawie kolanowym
Przy wyłuszczeniu w stawie kolanowym kość udowa zostaje w całości, usunięte jest natomiast podudzie wraz ze stawem. Kikut jest długi i zwykle przenosi obciążenie na końcu, a szersze zakończenie kości udowej pomaga utrzymać protezę. Brakuje jednak kolana. Proteza potrzebuje więc kolana sztucznego.
I tu pojawia się kłopot geometryczny. Mechanizm kolanowy musi znaleźć się poniżej końca kikuta, przez co w pozycji siedzącej udo z protezą wysuwa się nieco dalej niż udo zdrowe. Dlatego przy tym poziomie amputacji często wybiera się kolana wieloosiowe, które składają się bardziej zwarto. Wytyczne Stevensa i Wurdemana z 2019 roku dotyczące doboru kolana obejmują łącznie wyłuszczenie w stawie kolanowym i amputację uda.
Proteza uda
Proteza uda jest stosowana po amputacji powyżej stawu kolanowego. Przepisy nazywają ją protezą w obrębie uda i wymieniają wersję tymczasową oraz ostateczne, skorupową i modularną.
Jest bardziej złożona od protezy podudzia. Poza stopą zastępuje bowiem funkcję kolana. Składa się z leja, zawieszenia, kolana protezowego, elementów łączących i stopy. Od wyboru kolana zależy w dużej mierze to, jak użytkownik chodzi, jak pewnie czuje się na pochyłości i jak często się potyka.
Proteza po wyłuszczeniu w stawie biodrowym i po hemipelwektomii
Przy wyłuszczeniu w stawie biodrowym nie zostaje żaden fragment kości udowej. Proteza musi zastąpić staw biodrowy, kolano i stopę, a ciężar ciała przejmuje kosz biodrowy, czyli lej obejmujący miednicę. Hemipelwektomia jest poziomem jeszcze rozleglejszym, bowiem razem z kończyną usuwana jest część miednicy.
To przypadki rzadkie i wymagające technicznie, a literatura na ich temat jest znacznie skromniejsza niż w przypadku protez podudzia czy uda. Chód na takiej protezie kosztuje dużo energii, dlatego część osób na co dzień wybiera kule albo wózek, część zaś chodzi z protezą. Obie decyzje są uprawnione.
Rozporządzenie wymienia protezę ostateczną skorupową oraz modularną z koszem biodrowym po wyłuszczeniu w stawie biodrowym, a także wymianę samego kosza.
Z czego składa się proteza nogi
Zestaw części zależy od poziomu amputacji. W każdej protezie kończyny dolnej znajdziemy lej, zawieszenie, elementy łączące oraz stopę. Kolano dochodzi wszędzie tam, gdzie naturalny staw kolanowy został utracony, a do tego dochodzą czasem amortyzatory, adaptery obrotowe i inne elementy, które ułatwiają ustawienie protezy.
Lej protezowy
Lej łączy kikut z resztą protezy i przenosi na nią cały ciężar ciała. Od niego zależy wygoda. Od niego zależy też kontrola nad protezą.
Lej jest dla kikuta tym, czym dla stopy but na długą trasę. Najlepsza podeszwa nic nie da, jeżeli but uwiera, a po dziesięciu kilometrach nikt już nie myśli o podeszwie, tylko o obtartej pięcie. Z protezą jest identycznie. Najdroższe kolano i najlepsza stopa nie zrekompensują źle dopasowanego leja.
Kształt leja zależy od anatomii kikuta, stanu skóry i tkanek miękkich, długości kikuta oraz od tego, co użytkownik chce na protezie robić. Przegląd Wanga i współpracowników z 2022 roku poświęcony konstrukcji lejów pokazuje, iż problemy z dopasowaniem należą do najczęstszych przyczyn kłopotów z użytkowaniem protezy. Bólu w leju nie trzeba przetrzymywać. Jest sygnałem, z którym warto wrócić do pracowni protetycznej, a jeżeli ból ma charakter kłujący albo przypomina prąd, także do lekarza, bo jego źródłem bywa nerwiak.
Liner i skarpety kikutowe
Między skórą a twardą ścianą leja zwykle znajduje się miękka warstwa. Najczęściej jest to liner, czyli tuleja z silikonu albo żelu zakładana bezpośrednio na kikut. Chroni skórę i poprawia komfort. W wielu systemach odpowiada także za utrzymanie protezy. Słowo „liner” występuje zresztą w polskich przepisach, w nazwach świadczeń dotyczących jego wymiany.
Objętość kikuta zmienia się w ciągu dnia, rano bywa większa, wieczorem mniejsza, a w pierwszych miesiącach po amputacji maleje wyraźnie i stale. Różnicę wyrównuje się skarpetami kikutowymi o różnej grubości.
Zawieszenie
Zawieszenie utrzymuje protezę na kikucie. Może opierać się na podciśnieniu wytwarzanym w leju przez zawór, na trzpieniu w dolnej części linera, który zatrzaskuje się w zamku na dnie leja, na tulei zakładanej na udo albo na kształcie samego leja, obejmującego wystające części kości.
Każdy ma swoje zalety. Każdy też czegoś wymaga, choćby sprawnych dłoni do zakładania linera.
Elementy łączące
W protezie modularnej lej, kolano, część nośna i stopa są połączone adapterami, najczęściej w kształcie odwróconej piramidy. Pozwalają one ustawić protezę z dokładnością do kilku stopni, a ustawienie ma bezpośredni wpływ na sposób chodzenia. Nazwy poszczególnych łączników czytelnikowi do niczego się nie przydadzą. Przyda się natomiast wiedza, iż drobna korekta ustawienia w pracowni potrafi zmienić chód bardziej niż wymiana stopy.
Proteza skorupowa i proteza modularna
W protezie skorupowej zewnętrzna, twarda powłoka jest jednocześnie konstrukcją nośną. Jest to rozwiązanie starsze, wytrzymałe i odporne na wodę. Późniejsza zmiana ustawienia czy wymiana stopy są w nim natomiast trudne.
Proteza modularna jest zbudowana z oddzielnych części połączonych w jeden układ, najczęściej wokół rury nośnej. Daje się regulować i rozbudowywać, a z zewnątrz można ją pokryć piankową osłoną o kształcie nogi. Oba rozwiązania występują w polskich przepisach, które używają określeń „proteza ostateczna skorupowa” oraz „proteza ostateczna modularna”.
Konstrukcja modularna nie oznacza przy tym określonego poziomu mobilności. Wykonuje się ją zarówno dla osób chodzących głównie po domu, jak i dla bardzo aktywnych.
Stopy protezowe
Stopa odpowiada za kontakt protezy z podłożem. Amortyzuje uderzenie pięty, pozwala przetoczyć ciężar ciała do przodu, a zależnie od konstrukcji dopasowuje się do nierówności albo oddaje część energii przy odbiciu. Zintegrowana Platforma Edukacyjna w materiałach przygotowanych przez Politechnikę Łódzką i Uniwersytet Medyczny w Poznaniu dzieli stopy między innymi na sztywne, elastyczne, jednoosiowe, wieloosiowe, dynamiczne i elektroniczne.
Stopa sztywna
Najprostsza konstrukcja, w której stopa nie ma ruchomego stawu skokowego. Klasycznym przykładem jest stopa typu SACH, gdzie miękko wyprofilowana pięta tłumi uderzenie przy pierwszym kontakcie z podłożem. Jest lekka i prawie nie wymaga obsługi. Energii nie oddaje.
Stopa jednoosiowa
Ma jeden przegub, który pozwala stopie opaść płasko na podłoże tuż po kontakcie pięty. Szybki pełny kontakt z podłożem daje poczucie stabilności, co ma znaczenie zwłaszcza przy protezie uda, gdzie kolano protezowe najbezpieczniej czuje się wtedy, gdy cała stopa stoi na ziemi.
Stopa wieloosiowa
Pracuje w kilku płaszczyznach, dzięki czemu lepiej dopasowuje się do nierównego terenu, trawy czy kocich łbów. Więcej osi nie znaczy lepiej. Ruchoma stopa wymaga od użytkownika więcej kontroli, a o wyborze decyduje sposób chodzenia, poziom mobilności, warunki, w jakich proteza będzie używana, oraz pozostałe elementy protezy.
Stopa dynamiczna
Stopy dynamiczne mają elementy sprężyste, najczęściej z włókna węglowego, które uginają się pod ciężarem ciała i przy odbiciu oddają część zgromadzonej energii. Stąd określenie stopa magazynująca i oddająca energię.
Tu łatwo o obietnice na wyrost. Metaanaliza Gardinera i współpracowników z 2016 roku, obejmująca dziesięć badań osób po amputacji podudzia, wykazała, iż koszt energetyczny chodu na stopie dynamicznej wynosił średnio 97,3 procent kosztu chodu na stopie typu SACH. Różnica była istotna statystycznie, natomiast autorzy uznali ją za zbyt małą, by miała znaczenie w codziennym życiu. Stopy dynamiczne mają swoje zalety, chociażby przy zmianie tempa chodu i większej aktywności, nie należy jednak oczekiwać, iż same z siebie sprawią, że chodzenie przestanie męczyć.
Stopa z ruchomym stawem skokowym
Niektóre stopy mają mechanizm, który pozwala zmieniać kąt w stawie skokowym, na przykład na pochyłości albo po zmianie obuwia na takie z innym obcasem. W prostszych rozwiązaniach ruch kontroluje hydraulika, w bardziej zaawansowanych mikroprocesor.
Wytyczne kliniczne Stevensa, Rheinsteina i Wurdemana z 2018 roku dotyczące doboru stopy zwracają uwagę na rzecz, która dla wielu osób jest zaskoczeniem: ani wiek, ani przyczyna amputacji nie powinny być głównym kryterium wyboru stopy. Liczy się to, jak dana osoba chodzi i czego od protezy potrzebuje.
Kolano protezowe
Kolano protezowe jest potrzebne po amputacji uda, po wyłuszczeniu w stawie kolanowym oraz przy wyższych poziomach amputacji. Musi pozwolić zgiąć nogę przy przenoszeniu jej do przodu i jednocześnie nie może się zgiąć wtedy, gdy stoi się na protezie. Te dwa zadania wzajemnie się wykluczają, a cała historia kolan protezowych jest historią szukania między nimi kompromisu.
Zintegrowana Platforma Edukacyjna dzieli kolana według liczby osi na jednoosiowe i wieloosiowe oraz według sposobu kontroli ruchu na mechaniczne, pneumatyczne, hydrauliczne i elektroniczne.
Kolano jednoosiowe
Ma jedną oś obrotu i w najprostszej wersji działa jak zawias. Producenci dodają do niego mechanizmy zwiększające stabilność albo regulujące szybkość zginania i prostowania.
Kolano wieloosiowe
Nazywane także policentrycznym, ma kilka połączonych ze sobą osi. Chwilowy środek obrotu przesuwa się w trakcie zginania, co zwiększa stabilność w fazie podporu i ułatwia przeniesienie nogi do przodu. Składa się też zwarciej, co ma znaczenie przy długim kikucie.
Kolano z blokadą i kolano z hamulcem
Kolano z blokadą ręczną pozostaje wyprostowane w trakcie chodzenia i odblokowuje się dopiero do siadania. Chód jest wtedy sztywny. Za to bardzo bezpieczny. Kolano z hamulcem działa inaczej, bowiem hamuje zgięcie dopiero wtedy, gdy użytkownik obciąży protezę. Oba rozwiązania stawiają na stabilność i są dobierane przede wszystkim dla osób, którym największe ryzyko stwarza nieoczekiwane ugięcie kolana.
Kolano pneumatyczne i hydrauliczne
W tych kolanach opór ruchu reguluje układ wypełniony powietrzem albo cieczą. Kolano pneumatyczne kontroluje głównie wymach, czyli tempo, w jakim podudzie protezy wychyla się do przodu. Kolano hydrauliczne pozwala na regulację w szerszym zakresie i potrafi kontrolować także fazę podporu, na przykład przy schodzeniu ze schodów krok po kroku.
Wytyczne Stevensa i Wurdemana z 2019 roku wskazują kolana z kontrolą płynową dla osób aktywnie chodzących, ponieważ pozwalają chodzić wygodniej, szybciej i bardziej symetrycznie.
Kolano mikroprocesorowe
Kolano mikroprocesorowe ma czujniki, które wielokrotnie w ciągu każdej sekundy sprawdzają położenie protezy, kąt zgięcia i obciążenie. Na tej podstawie mikroprocesor zmienia opór układu hydraulicznego, inny przy staniu, inny przy szybkim marszu, a jeszcze inny przy schodzeniu z pochyłości, chodzeniu po nierównym terenie czy siadaniu.
Często słyszy się o nim, iż to „kolano, które samo chodzi”. Tak nie jest. Kolano mikroprocesorowe przypomina raczej system ABS w samochodzie. ABS nie prowadzi auta za kierowcę i nie wybiera drogi, wkracza dopiero wtedy, gdy koło zaczyna się ślizgać. Kolano mikroprocesorowe także nie robi kroku za użytkownika. Pilnuje, by nie ugięło się wtedy, kiedy nie powinno, a co za tym idzie, by potknięcie nie zamieniło się w upadek.
Wytyczne, na które powołuję się w poprzedniej części, wskazują, iż w porównaniu z kolanami bez mikroprocesora kolana mikroprocesorowe zmniejszają liczbę potknięć i upadków oraz wysiłek umysłowy potrzebny do chodzenia, czyli to, jak bardzo trzeba się na każdym kroku skupiać. Metaanaliza Hahna i współpracowników z 2022 roku dotyczy osób o ograniczonej zdolności poruszania się poza domem i również wskazuje na mniejszą liczbę upadków oraz poprawę wybranych parametrów chodu. Wyniki dotyczą jednak określonych grup badanych i nie oznaczają, iż kolano mikroprocesorowe będzie właściwe dla każdego.
Proteza tymczasowa i proteza ostateczna
Proteza tymczasowa jest stosowana na początku rehabilitacji. W pierwszych miesiącach po amputacji kikut zmniejsza się i zmienia kształt, zmienia się też sposób obciążania nogi i sposób chodzenia. Proteza z tego okresu nie musi więc przypominać rozwiązania docelowego, a jej lej zwykle trzeba poprawiać albo wymieniać. Przepisy wyraźnie rozróżniają protezy tymczasowe i ostateczne między innymi dla podudzia i uda.
Proteza ostateczna jest wykonywana wtedy, gdy kikut się ustabilizuje, a potrzeby użytkownika są już znane. Słowo „ostateczna” nie znaczy jednak, iż posłuży do końca życia. Kikut zmienia się latami, części się zużywają, a rozporządzenie przewiduje między innymi wymianę leja i linera.
Więcej niż jedna proteza
Proteza do chodzenia na co dzień nie musi być jedyną. Inne wymagania stawia praca, inne jazda na rowerze, bieganie, konkretna dyscyplina sportu czy kąpiel. Proteza sportowa jest podporządkowana jednemu rodzajowi ruchu i dlatego nie zastępuje protezy codziennej. Robi po prostu coś innego.
Każda kolejna proteza oznacza jednak osobne dopasowanie, naukę obsługi i utrzymanie w dobrym stanie technicznym. Większa liczba protez nie przekłada się więc automatycznie na większe możliwości.
Poziom mobilności a dobór protezy
Rozporządzenie posługuje się czterema poziomami mobilności.
| Poziom | Opis w przepisach, w skrócie |
|---|---|
| 1 | porusza się w pomieszczeniach po płaskiej powierzchni z pomocą kul, laski lub chodzika i bez nich nie jest w stanie chodzić |
| 2 | chodzi i pokonuje niewielkie przeszkody, poza pomieszczeniami porusza się w ograniczonym zakresie |
| 3 | porusza się samodzielnie i bez ograniczeń w pomieszczeniach oraz w terenie |
| 4 | porusza się bez ograniczeń w pomieszczeniach i w terenie, a ze względu na wysoką aktywność i przeciążenia ma dodatkowe wymagania wobec aktywności i dynamiki protezy |
W literaturze anglojęzycznej spotyka się podobną skalę amerykańską z oznaczeniami literowymi. W Polsce obowiązuje skala z rozporządzenia i to ona decyduje o tym, na jaką protezę można wystawić zlecenie.
Poziom mobilności jest tylko jednym z elementów oceny. Obok niego liczą się stan kikuta, siła mięśni, równowaga, sposób chodzenia, warunki, w jakich użytkownik żyje i pracuje, oraz jego własne oczekiwania. Poziom mobilności nie jest też wyrokiem na zawsze, bowiem po rehabilitacji bywa wyższy niż w pierwszej ocenie.
Od czego zależy dobór protezy
Dobór protezy jest procesem indywidualnym i bierze w nim udział kilka osób. Zlecenie wystawia lekarz o odpowiedniej specjalizacji albo fizjoterapeuta specjalista, protezę projektuje i dopasowuje technik ortopeda w pracowni protetycznej, a chodzenia na niej uczy fizjoterapeuta. Znaczenie mają poziom i długość amputacji, kształt kikuta oraz stan jego skóry i tkanek, ruchomość zachowanych stawów, siła mięśni, równowaga, masa ciała, rodzaj podłoża, po którym użytkownik chodzi, wykonywana praca, sprawność dłoni potrzebna do zakładania protezy oraz doświadczenia z protezami używanymi wcześniej.
Przy stopie liczy się przede wszystkim potrzeba stabilności, zdolność do zmiany tempa i chodzenie w terenie. Przy protezie uda dochodzi dobór kolana, w którym wytyczne biorą pod uwagę sposób poruszania się, szybkość chodu, stabilność oraz bezpieczeństwo.
Proteza podudzia i proteza uda w zestawieniu
| Cecha | Proteza podudzia | Proteza uda |
|---|---|---|
| Własny staw kolanowy | zachowany | utracony |
| Kolano protezowe | niepotrzebne | jeden z najważniejszych elementów |
| Kto kontroluje zgięcie kolana | mięśnie użytkownika | mechanizm protezy |
| Złożoność konstrukcji | zależna od zastosowanych części | zwykle większa |
| Wysiłek przy chodzeniu | mniejszy | zwykle większy |
Różnica nie polega więc na samej długości protezy. Po amputacji uda proteza przejmuje funkcję utraconego kolana, a to zmienia jej budowę oraz sposób, w jaki się nią steruje.
Proteza jako układ
Określenie „proteza nogi” opisuje w praktyce cały układ. Jedna osoba ma protezę podudzia, modularną, z lejem pełnokontaktowym, zawieszeniem podciśnieniowym i stopą dynamiczną. Inna ma protezę uda, również modularną, z lejem udowym, linerem z trzpieniem, kolanem mikroprocesorowym i stopą wieloosiową. Obie powiedzą znajomym „mam protezę nogi” i obie będą miały rację.
Pytanie o rodzaj protezy bez podania poziomu amputacji i pozostałych części jest zatem zbyt ogólne. Ta różnica oddziela sensowną klasyfikację od katalogu produktów.
Na koniec
Punktem wyjścia każdego podziału protez kończyn dolnych jest poziom amputacji: stopa, staw skokowy, podudzie, staw kolanowy, udo, staw biodrowy, a w nielicznych przypadkach miednica. Dopiero potem opisuje się konstrukcję, skorupową albo modularną, lej, zawieszenie, stopę oraz, jeżeli jest potrzebne, kolano.
Stopy różnią się liczbą osi ruchu i tym, czy oddają energię. Kolana różnią się liczbą osi i sposobem kontroli, od mechanicznej przez pneumatyczną i hydrauliczną do elektronicznej. Żadne z tych rozwiązań nie jest najlepsze dla wszystkich. Nie musi być. Nie wybiera się przecież samej stopy, samego kolana czy samego leja, tylko całą protezę, razem z jej ustawieniem i dopasowaniem do człowieka, który będzie na niej chodził.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie są rodzaje protez kończyn dolnych?
Podstawowy podział przebiega według poziomu amputacji. Wyróżnia się protezy w obrębie stopy, w obrębie stawu skokowego, protezy podudzia, protezy po wyłuszczeniu w stawie kolanowym, protezy uda oraz protezy po wyłuszczeniu w stawie biodrowym. Każdą z nich opisuje się dodatkowo według konstrukcji, leja, zawieszenia, stopy i kolana.
Czym różni się proteza podudzia od protezy uda?
Po amputacji podudzia własny staw kolanowy zostaje i to mięśnie użytkownika kontrolują zginanie. Po amputacji uda kolano zostało utracone, więc zastępuje je kolano protezowe, a proteza staje się bardziej złożona.
Co to jest lej protezowy?
To część protezy, w której znajduje się kikut. Łączy go z resztą protezy, przenosi ciężar ciała i odpowiada za kontrolę nad protezą. Od jego dopasowania zależy komfort bardziej niż od jakiejkolwiek innej części.
Co to jest stopa dynamiczna?
Stopa ze sprężystymi elementami, które uginają się pod ciężarem ciała i przy odbiciu oddają część energii. Badania nie potwierdzają jednak, by w wyraźny sposób zmniejszała wysiłek przy chodzeniu.
Co to jest kolano mikroprocesorowe?
Kolano protezowe z czujnikami i mikroprocesorem, który na bieżąco zmienia opór mechanizmu zależnie od sytuacji. W badanych grupach użytkowników zmniejsza liczbę potknięć i upadków.
Czy proteza tymczasowa jest potrzebna każdemu?
Proteza tymczasowa jest etapem poprzedzającym protezę ostateczną. Czy i w jakiej postaci zostanie zastosowana, zależy od stanu kikuta i przebiegu rehabilitacji.
Czy można mieć więcej niż jedną protezę?
Tak. Wiele osób tak robi. Osobne protezy mogą służyć do codziennego chodzenia, pracy, sportu albo kąpieli.
Czy wyższy poziom mobilności oznacza konkretny rodzaj protezy?
Nie. Poziom mobilności opisuje możliwości poruszania się użytkownika, a nie budowę protezy. Polskie przepisy wykorzystują go natomiast przy określaniu, na jakie rodzaje protez można wystawić zlecenie.
Co dalej
Następny krok Wybór pracowni protetycznej Jak wygląda pierwsza wizyta, jak ułożyć współpracę z protetykiem i na co zwrócić uwagę przy wyborze pracowni.- ArtykułLżejsze, bardziej naturalne materiały. Co włókno węglowe naprawdę zmienia, a czego nie
- ArtykułRehabilitacja po amputacji: jak wygląda ta droga i dlaczego u każdego może być inna
Masz pytanie? Napisz do nas przez formularz kontaktowy. Odpowiadamy na każdą wiadomość.
Źródła
- Minister Zdrowia, Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 16 czerwca 2025 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie wykazu wyrobów medycznych wydawanych na zlecenie, Dz.U. 2025 poz. 1038. eli.gov.pl
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna, materiały dydaktyczne dotyczące projektowania protez i doboru elementów protezy kończyny dolnej, Politechnika Łódzka i Uniwersytet Medyczny w Poznaniu. zpe.gov.pl
- Stevens PM, Rheinstein J, Wurdeman SR. Prosthetic Foot Selection for Individuals with Lower-Limb Amputation: A Clinical Practice Guideline. Journal of Prosthetics and Orthotics. 2018;30(4):175-180. DOI: 10.1097/JPO.0000000000000181. pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- Stevens PM, Wurdeman SR. Prosthetic Knee Selection for Individuals with Unilateral Transfemoral Amputation: A Clinical Practice Guideline. Journal of Prosthetics and Orthotics. 2019;31(1):2-8. DOI: 10.1097/JPO.0000000000000214. pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- Wang M, Nong Q, Liu Y, Yu H. Design of lower limb prosthetic sockets: a review. Expert Review of Medical Devices. 2022;19(1):63-73. DOI: 10.1080/17434440.2022.2020094. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Gardiner JD, Bari AZ, Howard D, Kenney LPJ. Transtibial amputee gait efficiency: Energy storage and return versus solid ankle cushioned heel prosthetic feet. Journal of Rehabilitation Research and Development. 2016;53(6):1133-1138. DOI: 10.1682/JRRD.2015.04.0066. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Hahn A, Bueschges S, Prager M, Kannenberg A. The effect of microprocessor controlled exo-prosthetic knees on limited community ambulators: systematic review and meta-analysis. Disability and Rehabilitation. 2022;44(24):7349-7367. DOI: 10.1080/09638288.2021.1989504. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov