Ból fantomowy · 10 min czytania

Ból fantomowy. Boli coś, czego nie ma. Skąd się bierze i co pomaga

Artur Wąsowicz · 29 lipca 2026

Boli Cię stopa, której nie masz. Wiem, jak to brzmi, i wiem, jak to jest, bo mam to od dnia wypadku. To jedno z najdziwniejszych odczuć, jakie w życiu spotkałem, i przez pierwszy rok nie do końca wiedziałem, dlaczego tak się dzieje.

Jeśli żyjesz z tym od lat i szukasz metod, których jeszcze nie próbowałeś, przejdź od razu do drugiej części: o nerwiaku, zabiegach i o operacjach nerwów

Trzy różne rzeczy, które ludzie nazywają jednym słowem

To była pierwsza rzecz, której na początku nie rozróżniałem, a zmienia ona wszystko.

Ból fantomowy to ból umiejscowiony w tej części kończyny, której już nie ma. Palce, śródstopie, pięta. Kłuje, pali, ściska, skręca, razi prądem.

Czucie fantomowe to wszystko inne, co czujesz w nieistniejącej kończynie, ale co nie boli. Świąd, ucisk, temperatura, wrażenie, że noga leży w dziwnej pozycji. Bywa uciążliwe. Bywa też zabawne. Bólem nie jest.

Ból kikuta to ból w tym, co zostało. Tutaj zwykle da się znaleźć przyczynę: źle dopasowany lej, ostroga kostna, stan zapalny, nerwiak.

Te trzy rzeczy leczy się inaczej. Można mieć wszystkie trzy naraz. Jeśli powiesz lekarzowi „boli mnie noga”, a nie rozdzielisz tego, dostaniesz leczenie, które nie do końca będzie dopasowane do Ciebie. .

Ilu z nas to dotyczy

Sześć osób na dziesięć. Badanie z 2020 roku, w którym zespół z Kapsztadu zebrał wyniki badań z całego świata, daje 64 procent. W zależności od tego, którą grupę się liczy, wychodzi od 60 do 68.

Widziałem w internecie liczby od pięćdziesięciu do osiemdziesięciu pięciu procent i większość z nich nie ma podanego źródła. Ta jedna ma.

Co z tego wynika praktycznie? Że jeśli to masz, jesteś w większości. Nie jesteś dziwny, nie masz problemów psychicznych i nie wymyślasz sobie. Napiszę to raz i wyraźnie, bo sam przez to przechodziłem: to nie dzieje się w Twojej głowie w tym sensie, w jakim się tego boisz.

Skąd się to bierze

Uczciwa odpowiedź brzmi: nie wiadomo do końca. Wiadomo natomiast sporo o tym, gdzie szukać.

Wymienia się trzy poziomy. Pierwszy jest obwodowy: przecięte nerwy w kikucie regenerują się i tworzą skupiska włókien, które potrafią wysyłać sygnały same z siebie. Drugi jest rdzeniowy: brak napływu czucia z kończyny zmienia chemię w rdzeniu kręgowym. Trzeci jest ośrodkowy, czyli mózgowy.

I tutaj muszę powiedzieć coś, czego nie przeczytasz na większości stron o bólu fantomowym.

Przez dwadzieścia lat obowiązywało wyjaśnienie, że po amputacji obszar w korze mózgu odpowiadający za utraconą kończynę zostaje zajęty przez sąsiadów, i że ta przebudowa mapy wywołuje ból. To wyjaśnienie jest od dekady kwestionowane. Przegląd Makin i Flor z 2020 roku mówi wprost, że tłumaczenie oparte wyłącznie na przebudowie mapy w korze czuciowej jest niepełne, że przyczyna i skutek mogą być odwrócone, i że trzeba patrzeć szerzej niż na jeden obszar mózgu.

Piszę o tym, bo spotkasz ludzi, którzy powiedzą Ci z pełnym przekonaniem, że „mózg się przebudował i stąd ból”. To jest wersja, od której nauka się wycofuje. Nikt nie ma pewnej odpowiedzi i lepiej to wiedzieć, niż dostać ładną bajkę.

Dlaczego u jednych jest silniejszy

Z rozmów z innymi osobami po amputacji wyłania mi się pewien obraz. Wygląda na to, że silny ból fantomowy częściej dotyka ludzi po wypadkach. To moja obserwacja, nie badanie, i tak ją traktuj.

Jednakże kiedy sprawdziłem, co mówią badania, wyszło coś ciekawszego.

To samo badanie wymienia czynniki, które zwiększają ryzyko, i dzieli się to na dwie grupy. Przed amputacją: cukrzyca jako przyczyna zabiegu, brak rozmowy przygotowującej i przede wszystkim utrzymujący się ból. Po amputacji ból fantomowy częściej towarzyszy tym, którzy mają ból kikuta albo niebolesne czucie fantomowe. Sama przyczyna urazowa na tej liście się nie pojawia.

Teraz moja historia. Wypadek komunikacyjny, zmiażdżona lewa noga. Byłem przytomny przez jakieś czterdzieści pięć minut, do przyjazdu karetki. Sam założyłem sobie opaskę uciskową i czekałem. W karetce dostałem fentanyl, a w szpitalu, ze względu na rozległość obrażeń, tydzień śpiączki farmakologicznej. Lekarz z kliniki leczenia bólu, który zajmował się mną później, powiedział mi, że mój ból „utrwalił się” właśnie dlatego, że tak długo byłem przytomny.

Zestaw to z listą czynników ryzyka. Czterdzieści pięć minut przytomności przy zmiażdżonej nodze to jest dokładnie utrzymujący się ból przed amputacją. Mój lekarz powiedział mi prawdę, tylko innymi słowami niż literatura.

Na tej samej liście jest drugi czynnik: brak rozmowy przygotowującej przed amputacją. U mnie takiej rozmowy nie było i nie mogło być. Decyzja o amputacji zapadała, kiedy byłem nieprzytomny. To jest sytuacja, w której znajduje się każdy z nas po wypadku, i żadne z popularnych opracowań o bólu fantomowym w ogóle jej nie zauważa.

Rzecz nie w tym, że wypadek jest gorszy od choroby. Rzecz w tym, że przy wypadku prawie zawsze jest długi, niekontrolowany ból przed zabiegiem, a przy amputacji planowej można go opanować. To jest różnica, na którą przy planowej amputacji da się wpłynąć, i warto o tym rozmawiać z anestezjologiem przed operacją.

Mój pierwszy rok

Nie będę tego upiększać.

Brałem dziewiętnaście tabletek jednego dnia. W zestawie był lek przeciwpadaczkowy stosowany w bólu neuropatycznym, amitryptylina, opioid i lek złożony z paracetamolu i tramadolu. Nazwy pomijam celowo w części, bo to nie jest przepis. Skład dobiera lekarz i u każdego wygląda inaczej.

Doszła medyczna marihuana i olejek CBD. Mnie pomagały najmniej. Być może dlatego, że zapach jest dla mnie nieprzyjemny, a to przy codziennym stosowaniu ma znaczenie. Znam kilka osób, którym te dwa środki przynoszą ogromną ulgę. Piszę o obu doświadczeniach, bo sprzedawanie własnej porażki jako reguły byłoby nieuczciwe. W Polsce marihuana medyczna jest dostępna wyłącznie na receptę, a pierwszą wystawia się po osobistym badaniu, nie przez teleporadę. Nie jest refundowana. Mnie przepisywali ją lekarze z kliniki leczenia bólu.

Teraz rzecz, o której się nie pisze.

Ten zestaw leków obciążał mój układ nerwowy tak bardzo, że czułem się jak zombi. Trudno mi było sformułować myśl. Trudno mi było powiedzieć precyzyjnie to, co chciałem wyartykułować. Ból był mniejszy, a ja byłem mniej sobą. To jest realna cena i nikt jej nie wpisuje w ulotkę pod hasłem „możliwe działania niepożądane”.

Pierwsza znacząca ulga przyszła po mniej więcej roku. Potem było już lepiej.

Z czasem udało mi się odstawić większość leków. I tu jedno zdanie, które jest ważniejsze niż całe powyższe wyliczenie: odstawianie odbywało się pod ścisłą kontrolą lekarza z kliniki leczenia bólu. Nie samodzielnie, nie na wyczucie, nie dlatego że akurat był lepszy tydzień. Wyjście z takiego zestawu jest procesem tak samo prowadzonym jak wejście w niego.

Na czym zgadzają się specjaliści

W 2021 roku ukazało się badanie, w którym dwudziestu siedmiu specjalistów zajmujących się bólem fantomowym w trzech rundach uzgadniało, co ich zdaniem działa. Zaczynali od trzydziestu siedmiu metod. Zgoda zapadła co do siedmiu.

Zanim je wymienię, jedno zastrzeżenie, i proszę, potraktuj je poważnie. To jest uzgodnione stanowisko grupy specjalistów, nie wytyczne towarzystwa naukowego. Powstało dlatego, że twardych dowodów jest za mało, żeby porównać te metody między sobą liczbowo. Autorzy piszą wprost, że dotychczasowe przeglądy wskazują, iż zalecane terapie nie są skuteczniejsze od placebo. To nie znaczy, że nie działają. To znaczy, że nikt tego jeszcze porządnie nie udowodnił.

Metody, co do których eksperci byli zgodni:

• Stopniowane wyobrażenia ruchowe. Program pracy z wyobraźnią ruchową, prowadzony etapami. Ostatnim z nich jest terapia lustrzana.
• Terapia lustrzana. Lustro ustawione tak, żeby odbicie zdrowej nogi zajęło miejsce tej, której nie ma. Uwaga: to nie jest lustro z łazienki i pięć minut przed snem. Praca z 2025 roku, w której zebrano opisy tych ćwiczeń z kilkudziesięciu badań, pokazuje, że badania różnią się długością, częstotliwością i tym, co się właściwie w lustrze robi. To argument za pracą z fizjoterapeutą.
• Amitryptylina. Jedyny lek w tej siódemce i jedyny wymieniony z nazwy. To ta sama amitryptylina, o której piszę wyżej przy swoim zestawie.
• Trening różnicowania czucia.
• Noszenie protezy funkcjonalnej. Tak, chodzenie na protezie jest w tym badaniu wymienione jako metoda leczenia bólu fantomowego, nie tylko jako sposób poruszania się. Mowa o protezie funkcjonalnej, czyli używanej na co dzień, a nie stojącej w kącie.
• Terapia poznawczo-behawioralna oraz trening w rzeczywistości wirtualnej. Te dwie eksperci poparli na podstawie własnej praktyki, przyznając jednocześnie, że dowodów naukowych jest niewiele.

Dwie metody zostały w tym badaniu odrzucone jako nieskuteczne. Nie wymieniam ich tutaj z nazwy, bo obie dotyczą sytuacji szczegółowych i wracam do nich w drugiej części.

Do tego dochodzą rzeczy proste, które wymieniają wszystkie źródła: ciepło, zimno, masaż kikuta. U mnie zmęczenie i stres wyraźnie nasilają ból, i to akurat potwierdza każde źródło, jakie czytałem. Pilnowanie snu nie jest poradą z kalendarza. To jest u nas element leczenia.

TENS

Na zdjęciu na górze tego tekstu widać niewielkie urządzenie i elektrody naklejone na kikucie. To TENS, przezskórna stymulacja elektryczna nerwów. Elektrody nakleja się na skórę, urządzenie podaje przez nie słaby prąd, a pod nimi czuć mrowienie. Ma być wyraźne i ma nie boleć.

W badaniu, o którym piszę wyżej, TENS był na liście trzydziestu siedmiu metod i do siódemki nie wszedł. Przegląd Cochrane z 2015 roku szukał badań z losowym doborem pacjentów i nie znalazł żadnego, na podstawie którego dałoby się ocenić, czy to działa. To nie jest to samo co „nie działa”. To znaczy, że nikt tego porządnie nie sprawdził. Z prac słabszych wynika tyle, że jest bezpieczny i że pacjenci go akceptują.

U mnie pomagał. Stosowałem go na trzy sposoby.

Zacznę od tego, czego przez długi czas zrobić nie mogłem, bo to samo w sobie jest informacją.

Miałem w kikucie tytanowy implant ze śrubą, a przy takim implancie elektrod na to miejsce się nie nakleja. Odpadło mi więc ustawienie najbardziej oczywiste, czyli TENS bezpośrednio na kikucie. Warto tu dopowiedzieć dwie rzeczy, bo pytanie o metal w ciele wraca u nas często. Zakaz bezwzględny dotyczy implantów aktywnych, czyli rozrusznika serca, defibrylatora czy pompy. Przy implantach takich jak śruby, płytki i gwoździe przeciwwskazanie jest wpisane w instrukcje urządzeń, choć badania go nie potwierdzają, bo prąd z TENS metalu nie nagrzewa. Nie kombinuj na własną rękę, zapytaj swojego lekarza albo fizjoterapeutę, ale wiedz, że masz o co pytać.

Zostawały mi więc dwa pozostałe sposoby i to one przez ten czas robiły całą robotę.

Pierwszy z nich to elektrody na nodze zachowanej, w miejscu odpowiadającym temu, które boli. Bolała mnie fantomowa łydka, więc elektrody szły na łydkę drugiej nogi. Podpowiedziała mi to lekarka z kliniki leczenia bólu. Brzmi dziwnie, ale opisano to już w latach osiemdziesiątych i działa na podobnej zasadzie co terapia lustrzana. Mózg dostaje sygnał stamtąd, skąd fizycznie przyjść nie może.

Drugi to odcinek lędźwiowy kręgosłupa, czyli miejsce, z którego wychodzą nerwy do nogi. To ustawienie pomagało mi najbardziej. Nie znalazłem pracy, która opisywałaby je przy bólu fantomowym, więc traktuj to jako moje doświadczenie, nie jako zalecenie.

Na kikucie zacząłem stosować TENS dopiero po reamputacji, kiedy implantu już nie było.

Urządzenie kupisz bez recepty. Zanim zaczniesz, pokaż te ustawienia fizjoterapeucie albo lekarzowi z poradni leczenia bólu. Poza implantami są jeszcze inne sytuacje, w których elektrod się nie nakleja, choćby uszkodzona skóra.

Od czego zacząć w Polsce

Jedna konkretna informacja, bo na początku brakowało mi jej najbardziej.

Miejsce, do którego chcesz trafić, nazywa się poradnia leczenia bólu. Potrzebujesz skierowania. Wystawia je lekarz rodzinny albo dowolny specjalista mający umowę z NFZ. Kod świadczenia to 1222 i warto ten numer podać przy wystawianiu, bo skraca rozmowę.

Terminy sprawdzisz w Informatorze o Terminach Leczenia NFZ. Rozrzut między województwami i między placówkami jest ogromny, więc nie sugeruj się jedną liczbą znalezioną w sieci. Sprawdź kilka poradni, także w sąsiednim mieście.

Więcej o polskiej praktyce, o tym, kiedy iść do neurochirurga zamiast do poradni leczenia bólu, i o zabiegach dostępnych na NFZ piszę w drugiej części.

Kiedy mózg przyjmuje nowe ciało

Zacznę od tygodnia, którego teoretycznie nie powinienem pamiętać.

W śpiączce miałem przebłyski świadomości. Wiedziałem, że jestem w szpitalu. Zastanawiałem się, jak będzie wyglądać moje życie bez nogi. Jednym z pierwszych pytań, jakie zadałem żonie po wybudzeniu, było: poniżej czy powyżej kolana. Była w szoku, że w ogóle wiem.

Zwróć uwagę, o co pytałem. Nie o to, czy noga jest. O poziom. Formalnej rozmowy przed amputacją nie było, ale przygotowanie się jakoś odbyło, bez udziału kogokolwiek z zewnątrz. Piszę o tym głównie dla rodzin: człowiek nieprzytomny niekoniecznie jest nieobecny.

Teraz rzecz, która zaskoczyła mnie bardziej.

Po jakichś sześciu, ośmiu miesiącach zacząłem mieć sny, w których chodziłem, tańczyłem i biegałem na protezie. Nie na dwóch zdrowych nogach. Na protezie. Mój mózg przyjął nowy obraz ciała szybciej, niż się spodziewałem.

Podejrzewam, że pomogło jedno: bardzo na ten moment czekałem. W wypadku ucierpiała też prawa noga, prawy krętarz i kręgosłup lędźwiowy, więc na wózku spędziłem około dwóch i pół roku. Proteza nie była dla mnie stratą. Była powrotem.

I teraz zdanie, które jest tu najważniejsze. U wielu osób trwa to dłużej. U wielu wygląda zupełnie inaczej. Jeśli po roku wciąż śnisz siebie sprzed amputacji, to nie znaczy, że coś jest z Tobą nie tak. Znaczy, że Twoja droga ma inne tempo niż moja. Piszę o swoich snach nie po to, żeby wyznaczyć normę, tylko po to, żebyś wiedział, że taki moment w ogóle istnieje.

Artur Wąsowicz

Założyciel Fundacji Świat Bioniki, użytkownik protezy od 2020 roku